این وسط از همه جالب توجه تر اما واکنش جماعت ایرانیِ ویلان و سرگردان بود در فیس بوک.

ملت در باب اصغرآقا یک دله بودند و وجه ممیزشان صرفن خلاصه می شد در میزان آبکی بودن کامنت هایشان. اما پیرامون گلشیفته دو دستگی پر رنگی مشاهده می شد –البته اگر آن دسته ی ول معطلی را که با فراگیر شدن بوی هر گوزی در فضای مجازی به طُرفة العینی آن را به شقیقه ی اختلاس و زندانیان سیاسی و قص علی هذا ربط داده و از همه می خواهند بحثی در باب بادِ ماتحت مذکور صورت نگیرد، به حساب نیاوریم که نمی آوریم-، عده ای رگ گردنشان شل و سفت شده و فریاد واهنجارا سر داده بودند و عده ای دیگر را اشک شوق از دیده روان و این سخن بر زبان که: “نمردیم و آزادی زن ایرانی از زنجیر قرنها تحجر و تعصب و اینا به چشم دیدیم” -نقل به مضمون است البته- سخت هم با هم در زد و خورد لفظی برای اثبات مدعایشان.

میان این همه زِرزِرای الکی اما صادقانه ترین واکنش را هم اتاقی ام داشت که پس از روئیت عکس کذایی مرعوب این قبیل صحنه آرایی های خطر ناک جماعت فیس بوکی نشد و تسخرهای رندانه ای زد بر خُردی سایز سینه های گلشیفته. الهی، اِهدنا الصراط المستقیم.

آوار بلا بود که هر لحظه و از هر سو بر سرش می ریخت.

گاهی اما زیر این آوار بلا جملات نابی می گفت که همانندش در هیچ کجا یافت نمی شد.

روزی توی کوچه نشسته بود و در حالی که بچه ها دوره اش کرده بودند (آن موقع ها بچه های محل سرگرمی های خیلی محدودی داشتند!) گرم صحبت شده بود، با آن بیان بکرش. این بار خیلی از دست خدا شاکی شده بود. درست خاطرم نمی آید چرا. جرات هم نداشت بد و بیراه بگوید اما دست آخر طاقتش طاق شد و باز یکی از آن جملات نابش را ادا کرد، از فرط فشار زندگی درآمد که: “من اگر پنج دقیقه وقت داشتم خدا را محکوم می کردم.”

آن موقع ما به این حرف او کودکانه خندیدیم، اما …

هیچ نمی دانم او چگونه می خواست در آن پنج دقیقه خدا را محکوم کند و آیا اگر این وقت به او داده می شد اصولاً کسی یا چیزی به نام خدا بود که بشود محکومش کرد و یا …

اما قدر مسلم آن است که من هیچ دوست ندارم در آن پنج دقیقه جای خدای آن مرد باشم. به هیچ وجه.

1
آن روز که لب پنجره نشسته بودی و کام های تلخ می گرفتی و داستان آن پسرک تهی مغز را برایم می گفتی خوب در خاطرم مانده. گفتی پسرک که داخل شد، محمد را به او معرفی کردند و او از میان تمام چیزهایی که پیرامون یک آدم وجود دارد و می توان از آنها ابراز دلخوشی کرد یا درباره شان پرسید، یک شباهت اسمی مسخره را علم کرده بود و هی شر و ور می گفت.
او نمی توانست کمی آدم باشد و مثلاً از طرز نگاهش بگوید یا از کتاب هایی که او دوست دارد بپرسد یا اصلاً از او بخواهد یکی از آن شعرهایی را که در خاطر داد برایش بخواند و یا هزار چیز دیگر که برای شناخت یک آدم ضروریست. از میان تمام آنها او صاف باید برود دست بگذارد روی چنین موضوع مزخرف و بی ربطی؟
گفت و گو هم ندارد که چقدر دلتنگت کرد.
این داستان را که برایم گفتی،همان لحظه خاطرم سرک کشید به شازده کوچولوی اگزوپری؛ کتابی که می دانم بخشی از دلیل بودن توست و بخشی از دلیل بودن من نیز:
“. . . وقتی با آنها از یک دوست تازه تان حرف بزنید هیچ وقت ازتان درباره ی چیزهای اساسی اش سوال نمی کنند که. هیچ وقت نمی پرسند: “آهنگ صدایش چه طور است؟ چه جور بازی هایی را بیشتر دوست دارد؟ پروانه جمع می کند یا نه؟” می پرسند: “چند سالش است؟ وزنش چقدر است؟ پدرش چقدر حقوق می گیرد؟” و تازه بعد از این سوالهاست که خیال می کنند طرف را شناخته اند.
اگر به آنها بگویید یک خانه ی قشنگ دیدم از آجر قرمز که جلوی پنجره هایش غرق شمعدانی و بامش پر از کبوتر بود محال است بتوانند مجسمش کنند. باید حتماً بهشان گفت یک خانه ی صد میلیونی دیدم تا صدایشان بلند بشود که: وای چقدر قشنگ!
یا مثلاً اگر بهشان بگویید: “دلیل وجود شازده کوچولو این است که تو دل برو بود و می خندید و دلش بره می خواست و بره خواستن خودش بهترین دلیل وجود داشتن هر کسی است” شانه بالا می اندازند و باهاتان عین بچه ها رفتار می کنند! اما اگر بهشان بگویید: “سیاره ای که ازش آمده بود اخترک ب 612 بود بی معطلی قبول می کنند و دیگر هزار جور چیز ازتان نمی پرسند.
این جوری اند دیگر.”
[اگرچه می دانم آنچه گفتم سبب دلتنگی تو نبود (یا شاید تمامش این نبود) اما بگذار من هم قدری از دلتنگی هایم گفته باشم]
و بعد از آن مرد دوست داشتنی گفتی که توی خیابان دیده بودی اش. همان که از دروغهای این روزهای مردم می نالید، همان که برادرت می گفت مغرش تاب دارد، همان که … .
دوست داشتم آن روز من هم بودم و می دیدمش و حرفهایش را می شنیدم. خودت بهتر می دانی که این روزها از این جور آدمها کم پیدا می شوند. دغدغه های او هم از آن چیزهاییست که پاک از خاطرها رفته است.

2
نمی توانم به تو بگویم (و هرگز هم نخواهم گفت) که دلتنگ نباش. گفت و گو ندارد که دلتنگی بخشی از دلیل بودن توست، لااقل من اینگونه تصور می کنم. به جایش یک آرزو می کنم برایت؛ آرزو می کنم دلتنگی هایت از آنچه که هست هم قشنگ تر بشود. دلتنگی هایی که حقش آن است که دیگران سر و دست بشکنند برایش. حیف که نمی فهمند. کاش یکی حالی شان می کرد.

3
کاش می شد یک روز غروب کنار زاینده رود برویم و تو آنجا دلتنگی هایت را بسپاری به دل آفتاب تا لحظه به لحظه سرخ تر شود. (بین خودمان باشد، من فکر می کنم یکی از دلایلی که آفتاب در هنگامه ی غروب سرخ می شود آن است که آدم هایی مثل تو می نشینند و دلتنگی هایشان را به او می سپارند، و الا چه معنا می دهد که خورشید سرخ شود؟)
وه که چه دلبرانه خواهد شد آن غروب. به گمانم تا دیرزمانی در خاطرها خواهد ماند. درست مثل روز چهل و سه غروبه ی شازده کوچولو: “… اما تو اخترک تو که به آن کوچکیست همین قدر که چند قدمی صندلی ات را جلو بکشی می توانی هرقدر که دلت خواست غروب را تماشا کنی.
- یک روز چهل و سه بار غروب آفتاب را تماشا کردم!
و کمی بعد گفتی:
- خودت که می دانی … وقتی آدم خیلی دلتنگ باشد از تماشای غروب چه لذتی می برد.
- پس خدا می داند که آن روزِ چهل و سه غروبه چقدر دلتنگ بودی؟
اما شازده کوچولو جوابم را نداد.” [به گمانم شاملو اینجا واژه ی "دلگرفته" را بد ترجمه کرده. بهتر بود می گفت "دلتنگ". من اصلاحش کردم]

4
به گمانم توی این دانشگاه لعنتی تو تنها کسی بودی که اهلی ام کرد.
شاید چون صبور بودی، خیلی صبور.
وشاید هم چون توپی را که پدرت در کودکی برایت خریده بود هنوز کنج خانه تان نگه داشته ای.
یا شاید …
نمی دانم.

5
و اکنون در لابه لای دلتنگی هایم که آنقدرها مثل مال تو قشنگ نیستند، به روزی می اندیشم که لبخند گاه گاه تو را در یک صبح ستاره باران، وسط باغ گلها، کنار زاینده رود ببینم و تمامی دلتنگی هایم را پاک از خاطر ببرم.
باور دارم که آن لحظه، لحظه ایست که به واقع دلخوشم.
“بدون دلتنگی و در واقع با یک خنده”

هستند ناامید كند. اما واقعیت این است كه من رهبر آن انقلاب نبوده ­ام. انقلاب سال 68 دیگر تمام شده. فراموشش كنید.آن انقلاب زیر قلوه ­سنگ ­هایی كه پرتاب می ­شد و تاریخ

این ها سخنان “دانیل كوهن بِندیت”، دانشجوی بازیگوشِ آلمانی – فرانسوی آن روزهای پاریس و نماینده ­ی متین و معقول این روزهای پارلمان اروپاست، كسی كه از او به عنوان رهبر انقلاب می 68 یاد می شود. انقلابی كه او زیر قلوه­سنگ­ ها مدفون ­شده­ اش می ­داند و ما را دعوت به فراموش كردن خاطرات آن سال­ ها می­كند. بندیت در گذار از عصرِ جوانی به روزگار محافظه­ كار­خیزِ پیری كتاب خاطرات خود را چنین نام ­گذاری كرده است: “68 را فراموش كن”!

* * *

می 68 و آن روزهای سراسر هیجان و هیاهو به سر آمده. از آن روزگار سالیان بسیاری می گذرد و از تب و تاب و شر و شور آن زمان هیچ اثری نمانده است. این روزگار، ایام میانه ­روی و عقل ­سالاریست، و نه افراط و تفریط قرن پیش. دیگر نه می­ توان مثل آن روزها دل به دریا زد، نه می ­شود خطركرد و نه کسی را میلی به گسلاندن بندها ست. بازار این­ها همه کساد شده و هیچ­کدام دیگر خریداری ندارند. باید سر به راه شد. همین طور آهسته آمدن و آرام رفتن تا شاخ نخوردن، بسیار “عاقلانه ­تر” است از این­كه همه ­ی پل ­های پشت سر خراب كنیم تا به “رویا”هایمان برسیم. همین­ جا، خوش خوشك سر می­ كنیم و دستی هم به ابروی روزگار نمی­ بریم تا مگر چشمش كور نشود.

این جانِ کلامِ آشنایِ گفتارِ محافظه كارِ مسلطِ زمانه ی ماست كه می­ كوشد ما را قانع كند از خیر تغییر و تحول بگذریم و اگر هم این روزگار را خوش نداریم و حتی اگر روزگار واقعاً خوش هم نباشد، بپذیریم و با آن کنار بیاییم! چرا که “قضای آسمانست این و دیگرگون نخواهد شد”!

از این نسخه­ ها برای خاطره ­ی خیابان­ های پاریسیِ می 68 زیاد پیچیده شده.

گرچه آن سنت شكنی بزرگ، بدیع و همه ­جانبه همچون انقلاب­ های بزرگِ پیشین، همه­ ی سر و سامان سیاسی را یک­ جا دگرگون نساخت، اما چنان تار و پود ارزشیِ جامعه ­ی فرانسوی را لرزاند كه كم از آن انقلاب ­های دوران­ساز نداشت، چندان ­كه به عقیده­ ی بسیاری دوران­ ساز هم شد. پیرامون این یك خیزش رادیكال-دانشجوییِ قرن بیستم، خیلی سخت می ­توان بهانه ­های بنی­ اسرائیلی آورد كه: سرانجام اثری نداشته است و از یك رویای بهشتی، کابوسی جهنمی ساخته.

جامعه­ ی فرانسویِ پیش و پس از می 68 زمین تا آسمان توفیر كرد، پدرسالاری ­های سیاسی و اجتماعی اندك اندك قبیح شد، تساوی حقوق زن و مرد به امری بدیهی بدل گشت، بسیاری از سنت ها سست شد و نسلی تازه توانست فریاد بزند كه ما نیز هستیم.

به همگان گوشزد می ­شود از تصاویر آن روزهای خیابان­ های سنگربندی شده ­ی پاریس روی برگردانند، چون تب تندی بود كه سرد شد و به جایی نرسید. شاهدِ مثال این قضیه نیز سخنانِ “نیكولا ساركوزی” – رئیس جمهور كنونی فرانسه –  در سال 2008 و در سالروز چهل سالگی می 68 است مبنی بر ضرورتِ از بین بردن میراث این جنبش. آبشخور این قبیل توصیه ­ها نیز تكرار مكرر این سخنان است كه رهبران آن جنبش و آن اعتراضات پس از 40-50 سال عاقل شده ­اند و این یكی فلان­ جا وزیر شده­ است، آن یكی استاد دانشگاه است و دیگری نماینده ­ی پارلمان شده. آن همه مدام بر ضدیت با سیستم پا می­ فشردند، حالا از درهای مختلف به سیستم وارد شده ­اند و خارج هم نمی ­شوند، سخت در موضع نمادین پسارادیكالیشان جا خوش كرده­ اند. پس، وقتی آن گردنكشان حكم تاریخ را گردن نهاده ­اند و فرزند زمانه­ ی خویش گشته­ اند، الباقی نیز باید در سرشان برود كه زیر و زِبَر كردن جهان خیالی­ ست خام و آرزویی­ ست محال.

این شیوه­ ی تحلیل، یك خیزش و پس­ آرایِ آن را به سرنوشت انسان ­ها فرومی ­كاهد. گویی آن امید و آرمانی كه می 68 برای رهایی و برابری برانگیخت با سیاستمدار یا دیپلمات شدن یك رهبر به ورطه­ ی فراموشی افتاد و در مهلکه ­ی عدم فروغلتید.

این ­روش نقدِ جنبش­ ها و حرکت های مردمی در ادامه می­ كوشد هر اقدامی به تغییر و هر میلی به دگرگونی را سربكوبد، چون نهایتاً با خواست قلبی یا مشی تاریخی بنیانگذاران یك سنت نمی­ خواند.

اما از قضا این پیام ریشه­ ای می 68 بود كه از پیشینیان و پدران سنت درگذرید و فراتر روید، به زیر صفحه­ ی شطرنجِ سیستمِ محافظه­کارِ مستبد لگد بزنید، بر هر آنچه هست بنویسید که نیست، عصیان کنید، جامعه را زیر و زبَر کنید و تصور سازش را از سر به در کنید.

نیازی نیست که رهبر جنبش هم­ چون یک پدر، جنبش را تایید کند یا اعمال و کنش­ های یک حرکت را با این میزان بسنجیم که تا آخرین کلمه با رهبر جنبش مطابق­ اند یا خیر. اعتبار هر جنبشی نه در تصدیق رهبران آن جنبش، كه در توان برانگیزاننده و رو به تغییر آن است.

به جای توسل به این بهانه­ های بنی ­اسرائیلی برای حكم به شكست اراده ­ی رادیكال دانشجویان 68ی بهتر است مسئله را از این دید نگریست كه با وجود بریدن رهبران آن اعتراضات از امیدهای آن سال­ ها، این واقعه هنوز جوانان و دانشجویان فراوانی را در سراسر جهان خطاب قرار می ­دهد.

به جرأت می­ توان گفت هنوز هم­ کسانی یافت می­ شوند که به آرمان­ های می 68 وفادارند. به عصیان در برابر سنت وفادارند، به قیام در برابر پدرسالاری سیاسی وفادارند، به خیزش برای دگرگونی وفادارند، به مطالبه ­ی آزادی، برابری و برادری وفادارند. حتی اگر پدران تاریخی این جنبش بریده باشند، کم آورده باشند، کنارکشیده باشند، چه کسی اهمیت می ­دهد؟

چقدر اتفاق ناخوشایند در طول یک سال باید رخ دهد تا دل چرکین شوی؟ تا ناامید شوی؟ تا زده شوی؟ تا متنفر شوی؟ تا نو شدن هم به کارت نیاید؟

سال 88 با یک رویا آغاز شد. رویایی که بسیاری دل در گرو تحقق ش نهاده بودند، اما هنوز سال از چارکش نگذشته بود که رویا به کابوس بدل شد و آوار شد بر سر تمام کسانی که دل خوش کرده بودند بدان. اما چه باک، مردمان این دیار به کابوس شدن رویاهاشان عادت کرده اند. صد سالی هست که چنین است.

این آخر سالی همه می نالند از سالی که گذشت (نالیدن هم دارد) اما باید اعتراف کنم که 88 روز خوب هم داشت، همین روز 29 اسفند 1388 یکی از خوشترین روزهای زندگی من است، روزی که در ساعت 21 و 2 دقیقه و 13 ثانیه اش سال 1388 تمام می شود!

باشد که 89 همانند 88 نباشد.

1- تابه حال به این فکر کرده اید که اگر روزی آمریکا و دیگر دول غربی به صراط مستقیم درآیند و اسرائیل هم از صحنه ی روزگار محو شود چه بر سر سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران خواهد آمد؟ لحظه ای این وضعیت را در ذهن تصور کنید…

سیاستمداران ما در صحنه ی بین المللی دیگر چه حرفی دارند که بزنند؟ دیگر چگونه می توانند  از امپریالیزم جهانی خرده بگیرند و تتشییع جنازه ی لیبرال دموکراسی را وعده دهند؟ افسانه خواندن هولوکاست دیگر چه معنایی خواهد داشت؟ شعارهای مرگ بر این و آن دیگر چه استفاده ای خواهند داشت؟ و … -اگر چه باج دادن به شرق و شمال نیز از اساس کان لم یکن خواهد شد و اینش اسباب دلخوشی است!-

2- یک مفهوم وقتی خود را بر اساس تضاد و تقابل با مفهومی دیگر (پادمفهوم) تعریف کند در واقع خواسته یا ناخواسته ساختار هویتی خود را به آن مفهومِ متضاد گره زده است، از این رو بی وجود پادمفهومش نمی تواند خود را تعریف کند و خود به خود بی معنا می شود و از درون فرو می پاشد.

از طرفی در این ساختار، مفهوم لاجرم باید به مقابله و مبارزه با پادمفهوم برخیزد و مستمراً بر آن بتازد اما در این راه باید مراقب هم باشد و یورش هایش را کنترل شده انجام بدهد، خصوصاً اگر قدرت نابودی پادمفهومش را دارا باشد چرا که در صورت نابودی پادمفهوم،خودِ مفهوم نیز فرو می پاشد.

در مقابل اگر مفهومی در تعریف خود قائل به ذات وجودی اش شود و از آن بهره جوید دیگر سرنوشت خود را به دست یک پادمفهوم نخواهد سپرد که نبود آن به نبود خودش منجر شود. در این صورت بی گمان “مفهوم” بقا و پایداریش را تضمین خواهد نمود و یا دست کم نگران نابودی خود از جانب خودش نخواهد بود.

3- دوستان ناموافق انجمن اسلامی دانشگاه صنعتی اصفهان ساختار هویتی خود را در میان دانشجویان، به صورت مفهومی در برابر پادمفهوم انجمن اسلامی تعریف کرده بودند (یا برایشان تعریف شده بود.) این تعریف هویتی، از مفهومِ آنان شخصیتی منفعل ساخته بود که فقط در مواقع تقابل با انجمن نمود می یافت. دیگر افعال این شخصیت که بیرون از چارچوب مذکور بود در میان دانشجویان به چشم نمی آمد چرا که در دوگانه ی “مفهوم-پادمفهومی” که شکل یافته بود نمی گنجید.

انفعال این مفهوم در بروزیابی را هنوز حتی پس از گذشت ماهها از انحلال انجمن اسلامی می توان در جوابیه هایِ بلافاصله و شکایتهایِ در کسری از ثانیه یِ آنان در مواجه با نشریاتی که رگه هایی از اندیشه های انجمن اسلامی در آنان یافت می شود، مشاهده نمود.

4- حرکت آنان در راستای دوگانه ی مفهوم-پادمفهوم شکل یافته ادامه داشت و تقابل های مکرر و مستمرشان نیز هم. اما آنها نکته ی مهمی را فراموش کرده بودند، فراموش کرده بودند که قدرت آنان از پادمفهوم مقابل شان بیشتر است و توانایی نابودی آن را دارند . از این رو و به تبع آن دست به عصا راه رفتن نیز از خاطرشان رفت و در نهایت پادمفهومشان نابود شد.

اکنون آنان بر سر هیچ مانده اند. مفهوم هویتی شان که در برابر پادمفهوم انجمن شکل می یافت از هم پاشیده و از این رو دیگر نمی توانند خود را تعریف کنند .

در نبود انجمن اسلامی آنها چه کسی را بی دین بنامند؟ برای چه کسی فتوای ارتداد صادر کنند؟ کدام تشکل را ضد ولایت فقیه بخوانند و کدام یک از آنان را به عدول از اساسنامه متهم سازند؟

فرو ریزش “پادمفهوم” ، “مفهوم” را نیز با خود به زیر کشید. حال آنان مانده اند و یک مفهوم که هنوز هم لجوجانه در پی پادمفهومی برای آن می گردند. اما آیا پیدا خواهند کرد؟

5- شازده کوچولو در راه سفرش به زمین به اخترکی می رسد که پادشاهی پیر تنها سکنه ی آن است. پادشاه خوشحال از این که رعیتی یافته و شازده کوچولو دلخوش به این که هم صحبتی. با هم به گفتگو می نشینند. پس از مدتی سخنان شاه پیر برای شازده کوچولو خسته کننده می شود و عظم رفتن می کند. شاه به صرافت می افتد که تنها رعیتش را از دست ندهد از این رو در می آید که:

- نرو! نرو! وزیرت می کنیم!

- وزیرِ چی؟

- وزیرِ … وزیرِ دادگستری!

- آخر اینجا کسی نیست که محاکمه بشود.

[…]

- شاه گفت: هوم! هوم! فکر می کنیم جایی توی اخترک ما یک موش پیر هست. صدایش را شبها می شنویم. می توانی او را به محاکمه بکشی و گاه گاهی هم به اعدام محکومش کنی. در این صورت زنده-گی او به عدالت تو بستگی پیدا می کند. گیرم که تو هر دفعه عفوش می کنی تا همیشه زیر چاق داشته باشیش. آخه یکی بیشتر نیست که!

2 – یک فرد یا گروه در انقلاب ایران نقش نداشته اند و دخیل نبودند بلکه مجموعه عواملی بسیار پیچیده در بروز این انقلاب نقش اساسی را عهده دار بودند، ازجمله اپوزیسیون شدن نخبگان، روشنفکران و طبقات متوسط شهری که حاصله از مدرنیزاسیون پهلوی بودند و همچنین افت قیمت نفت و رکود اقتصاد وابسته به نفت ایران در سالهای پیش از انقلاب که خود باعث شد تا مردم بعد از یک دوران پیشرفت اقتصادی با مواجه شدن با یک دوران رکود اقتصادی تحت فشار قرار گیرند و اپوزیسیون نظام شوند، همچنین بیماری شاه و عدم درایت او در مدریت بحران و رفرم اصولی در نظام حکومتی نیز از جمله عوامل مهم در شکل گیری انقلاب ایران بودند، گرچه که نباید فراموش کنیم که این عوامل بخش کوچکی از عوامل تاثیر گذار در ایجاد انقلاب را تشکیل می دهند و مشخصا یک فرد و یا یک گروه خاص مثل روحانیت در انقلاب محوریت نداشتند بلکه به دلیل همان نبود رقیب قدرتمند برای روحانیت و حذف دو پایه دیگرِ تشکیل دهنده ی قدرت در ایران و ضعف طبقه روشنفکر و تکنوکرات در بین مردم، روحانیت توانست در نهایت انقلاب را به نفع خود مصادره کند و شخص آیت الله خمینی در انقلاب جنبه نمادین اما تاثیر گذار پیدا کند.

3 – رواج ایدئولوژی انقلابی، التقاطی توسط روشنفکران آن دوران از جمله دکتر علی شریعتی نقش مهمی در بسیج کردن توده ها و روحانیت بر علیه شاه را دارا بود، بطوریکه زمینه برای جنبش مردمی بیش از پیش فراهم گشت.

4 – شاه ایران خطای محاسباتی بزرگی انجام داد و روحانیت و چپ اسلامی را در برابر جمهوری خواهی و مارکسیسم قرار داد تا همدیگر را تضعیف سازند اما نمیدانست که این قدرت دادن بیش از حد به روحانیت در نهایت به ضرر خودش تمام خواهد گشت.

5 – تجدد خواهی و مدرنیزاسیون بدون اینکه همه جانبه باشد و ابزارهایش تامین گردد، منجر به ایجاد بحران خواهد شد، شاه ایران با درآمد سرشار حاصله از فروش نفت دست به مدرنیزاسیون از بالا زد اما ابزارهای مدرن را در عرصه سیاست و قدرت کشور وارد نساخت و درنتیجه همین مدرنیزاسیون باعث بوجود آمدن طبقه ای شد که انتظاراتش فراتر از چهارچوب یک دیکتاتوری سلطانی بود، فلذا نارضایتی عمده ای را سبب گشت که منجر به سرنگونی خودش شد، بدون شک اگر شاه ایران می پذیرفت که مشروطه اجرا گردد و شاه به حیطه سلطنت تشریفاتی برود و دولت مدرن و احزاب مدرن و آزاد شکل بگیرند که توسط رای مردم انتخاب شوند، همچنین اگر راه رفرم و اصلاح طلبی را با سرنگون ساختن دولت های مدرمی همچون دولت دکتر محمد مصدق نمی بست، دیگر چه نیازی به انقلاب بود.

شازده کوچولو در جواب در می آید که: من اگر پنجاه سه دقیقه وقت  اضافه داشتم همین طور خوش خوشک تا لب چشمه ای می رفتم و … .

به نظرم او با همین یک جمله تمامی اندیشه ی انسان امروزی را برای چاره جویی برای خود ساخته هایش به سخره می گیرد.

2- نیچه در کتاب “انسانی، بسی انسانی” نوشته:

“… زئوس در واقع می خواست انسانِ رنجورِ از سایر پلیدی ها دست از زندگی نشوید و پیوسته خویشتن را به رنج و عذاب گرفتار سازد و به همین دلیل بود که امید را به انسان داد. امید در حقیقت پلیدترینِ پلیدی هاست، زیرا به عذاب انسان ها تداوم می بخشد.”

آنچه که او نامش را تداوم عذاب می نامد من جریان زندگی می خوانم و به گمانم زندگی بدون رنج ها و محنت هایی که در انتظارند تا با آن ها دست و پنجه نرم کنیم بیهودگی مطلق است.

من این گونه نگریستن را بیشتر خوش دارم و این گونه زندگی کردن را، تا این که بی هیچ موضوعی برای اندیشیدن پیرامونش، گوسفندوار بزیم.

3- “راه حل مسئله، خود موجب پیدایش مسائل جدید می شود که آن ها نیز باید حل شود؛ اهمیت قضیه مربوط به مسئله ی نخست و جسارت آمیز بودن راه حل پبشنهادی نیست. هرچه بیشتر درباره ی جهان بیاموزیم و هرچه این آموخته ها ژرف تر باشد شناخت ما از آنچه نمی دانیم، شناخت نادانی ما، بیشتر می شود. در واقع سرچشمه ی بزرگ نادانی در این است که شناخت ما پایانی دارد و حال آنکه نادانی ما الزاما بی پایان است.” (سرچشمه های دانایی و نادانی، کارل پوپر، عباس باقری، نشر نی)

گمان نمی کنم که حتی خود پوپر هم با قسمت اول جمله ی آخر چندان موافق باشد. چرا که قبلا در اولین جمله ی همین بند نقضش کرده. فکر کنم می خواسته یک جمله ی خوش آهنگ و پرطمطراق بسازد که چنین چیزی گفته و یا شاید هم وسط سخنرانی جو گیر شده (کتاب متن پیاده شده ی یک سخنرانی است)

وقتی برای سرچشمه های شناخت پایانی وجود ندارد پس قطعا برای شناخت هم نمی توان پایانی متصور شد. بی پایان بودن نادانی می تواند شناخت را هم بی پایان کند البته این بدان معنی نیست که شناخت ما می تواند کامل شود اما لزوما پایان پذیر نیست.

*. از کودکی به ما آموخته اند که که یک روایت آغازی دارد و انجامی؛ آنگاه که مادرانمان داستان های کودکانه را با یکی بود یکی نبود می آغازیدند و با کلاغه به خونش نرسید پایان می بخشیدند.

آغاز و انجام داشتن یک روایت و به تبع آن عقلانیت در طرح آن روایت، مسئله ای است که از خرد سالی در بن جانمان ریشه دوانده و رهایی از آن اگر ناممکن نباشد (که نیست) بسی دشوار است.

*. اگر به پیرامونمان هم بنگریم، طبیعت (به عنوان معلم بشر) را نیز در این مهم با آنچه آموخته ایم هم داستان نمی بینیم.

تک تک ما در جایی وارد داستان طبیعت می شویم، مدتی در آن ایفای نقش می کنیم و لاجرم زمانی هم فرا خواهد رسید که باید صحنه را ترک گوییم. هیچکداممان نه از آغاز با این روایت همراه بوده و نه تا پایان همراهش خواهد ماند.

*. نداشتن عقلانیت روایتی برای یک روایت ضعفی به شمار نمی آید (لااقل در دنیای کنونی که پست مدرنش می خوانند)  تنها چیزی که حادث می شود آن است که امکان ارزیابی روایت کان لم یکن تلقی می شود.

عقلانیت روایتی شرطی لازم (و نه لزوماً کافی) برای داوری یک روایت است، اما این در صورتی اهمیت ذکر دارد که بپذیریم خود ارزیابی ضرورت و الزام دارد. اما آیا این گونه است؟

اگر بشر خود را ملزم به به داوری نمی دانست هیچگاه لزوم عقلانیت روایتیِ یک روایت را چنین برجسته نمی کرد.

شنیدن داستانهای دارای عقلانیت در روایت ما را عادت داده به داوری پیرامون هر روایتی؛ حتی اگر فاقد فاکتور عقلانیت در روایت باشد. این چنین است که انسان جرات قضاوت پیدا کرده.

*.چند سکانس بعدتر، فیلم فلش بکی طولانی به گذشته می زند و در طول این فلش بک بیننده جنایات هولناکبی را می بیند که توسط آن دو زوج سالخورده برای کسب قدرت و ثروت روی می دهد؛ از متلاشی کردن مغز یک کودک خردسال و تکه تکه کردن بدن بیوه ای سالخورده تا تیر باران کردن بی دلیل رعایای بی نوا. سپس همان سکانس آغازین دوباره و این با در انتهای فیلم پخش می شود.

در زندگی فراوان رخ داده و در آینده نیز رخ خواهد داد که سر و کارمان به مسئله ی اخلاق بیافتد.

اخلاق برخاسته از قضاوت در باب افعال و در پی آن صدور حکم است و این همان چیزیست که به آن حکم اخلاقی می گویند. می خواهم بگویم که در واقع پیرامون افعال است که پای اخلاق به میان می آید. بدون شک کسی وقتش را با بحث بر سر اخلاقی بودن یا نبودن یک صندلی هدر نمی دهد اما در مورد بررسی اخلاقی “کوبیدن” همان صندلی بر سر یک فرد مشمئز کننده قطعا جای بحث فراوان است.

2- باز هم محیط؛

از خود می پرسم چه چیز مرا وا می دارد که پیرامون اخلاقی بودن یا نبودن افعالم حساس باشم؟

بی گمان زندگی در دنیایی که شکل یافته از کنش ها و واکنش های متقابل انسانهاست می تواند دلیل قانع کننده ای باشد.

قضاوت راجع به افعال من از سوی دیگران واکنشی است که پیرامونم در برابر کنش سر زده از من انجام می دهد و این امری ناگزیر است مگر آنکه بزدلانه بخواهم در کنجی دور که احدالناسی نمی زیید تنهایی اختیار کنم تا نه کنشی باشد و نه واکنشی!

اما همین که الان من در یک جامعه ی انسانی زندگی می کنم یعنی در معرض قضاوت قرار گرفتن افعالم را پذیرفته ام  از این رو به گمانم مسئله ی اخلاق را باید جدی گرفت.

3- اصول کلی یا فورمولیزاسیون اخلاق؟

تصور غالب آن است که برای قضاوت در باب اخلاقی بودن یا نبودن یک عمل ابتدا باید یک سری اصول کلی را بپذیریم و آنگاه با قیاس آن فعل با اصول کلی، به صدور حکم اخلاقی بپردازیم و این از نظر من یعنی فورمولیزاسیون اخلاق:

1) اصل کلی: هرگاه F آنگاه j

2) واقعیت امر: f

3) قیاس و صدور حکم: چونf  از مصادیقF  است پس j

خودمانی ترش اینکه کودکی از پدرش می پرسد: آیا چیدن گل از باغچه ی همسایه کار درستی است؟ و او دلسوزانه در می آید که: (1)دزدی کار بدی است، (2)تو می خواهی از باغچه ی همسایه گل بچینی که (3)این نوعی دزدیست پس چیدن گل از باغچه ی همسایه کار بدیست.

از این دریچه به اخلاق نگریستن به شدت خشک و سراسر ریاضی وار است. بیشتر به دیدگاههای یک معلم دیفرانسیل می ماند. شاید از همین روست که که بیشتر کودکان بی توجه به این استدلالات پیچیده و گاهی خزعبل گل را از باغچه ی همسایه می چینند!

4- هولمز: گزاره های کلی تعیین کننده ی قضایای جزئی نیستند.

از شرایط لازم برای یک قضاوت منصفانه آگاهی و اشراف کامل به تمامی فاکتورهای فعل مورد قضاوت است. یک فعل یا بهتر بگویم عمل به یک فعل نیز با فاکتورهای گوناگونی تعریف میشود: فاعل، مفعول، زمان وقوع، مکان وقوع و … .

ما نمی توانیم یک اصل کلی را تعریف کنیم و و بدون در نظر گرفتن فاکتورهای گفته شده هرگاه فعلی از مصادیق آن اصل کلی شد همان حکم کلی را صادر کنیم.

5- کودک و گل باغچه ی همسایه؛

شاید آدمی از کنار گذاشتن مجموعه اصول کلی طبقه بندی شده در چارچوب های مشخص بیم آن درد که نتواند نحوه ی صحیح اعمال خود را بیاموزد یا دلیل اعمالش را به دیگران بگوید و یا اینکه به فرزندش یاد بدهد که درستکار باشد.

اما آیا تنها شیوه ی آموزش اخلاق استفاده از روش قیاس با اصول کلی است؟ آیا همان پدر نمی تواند به جای آن استدلالات چرندی که راجع به چیدن گل از باغچه ی همسایه به کودکش می گوید از او بپرسد: اگر پسر همسایه از باغچه ی ما گلی بچیند که تو خیلی دوستش داری چه حسی به تو دست می دهد؟